مسجد وکار کردهای ان در اسلام

                                                                                                                                         فاطمه گرامی

چکیده

هدف این مقاله مروری ،بررسی اهمیت مسجد در ایات وروایات وکارکردهای ان می باشد.

وروش ان توصیفی وکتابخانه ای است ونشان میدهد که:

مسجد جایگاه سجده است وسجده نشانه نهایت خضوع انسان در برابر خداوند.

پیامبر اسلام خود بنیان گذار مسجدبوده ونمازها را به جماعت  در ان بر پا میداشتند.

در قران ودر روایا ت برتعظیم مساجدتاکید شده وعبادت در ان مکان از اجر معنوی زیادی بر خوردار است.

نیایش وعبادت در مسجد بررشد وتعالی انسانهای مومن تاثیربیشتری می گذارد.

مسجد کارکردهای متعددی داشته: از جمله :عبادی، اموزشی، سیاسی، تبلیغاتی، نظامی وتعاون اسلامی.

و مهمترین کارکرد عبادی ان" نماز جماعت" است .

نتیجه بدست امده این است که در زمان معاصر متاسفانه از همه کارکردهای مسجد استفاده نمی شود.

واژگان کلیدی:

مسجد، سجده ،نماز،  نمازجماعت،کارکرد

مقدمه

مسجد یا محل سجده وعبادت دراسلام از اهمیت خاصی برخوردار است.دراسلام هم در ایات وهم در روایات بر تعظیم وتکریم مساجد تاکید شده است. پیامبر گرامی اسلام (ص) فرموده اند:                                                            

"مساجد با برکت اند و اهل آن نیز فرخنده اند. مساجد و اهل آن هر دو آراسته و محفوظ اند". (نوری:1415ه ق, ج3ص355)

در اینکه بین مساجد واهل آن رابطه بالندگی وجود دارد، تردیدی نیست. اهل مسجد برکت یافته اند. اهل مسجد کسانی هستند که ارتباط تنگاتنگی با مسجد داشته و با اصطلاح « مسجدی » مشخص اند.

مسجد خانه خداوند است وبهترین مکان برای نیایش با او.

برای این مهم ادابی است که بارعایت انها انسان مسلمان به درجات بالای عبودیت میرسد.

مسجد کارکردهای متعددی دارد که مهم ترین کارکرد ان نقش عبادی مسجد است.

جايگاه و اهميت مسجد

اسلام به عنوان يک نظام الهي، همه فعاليتهاي بشري را دربر مي گيرد واخلاق اسلامي و ارزش هاي آن براي همه ابعاد انسان داري قانون است. بنابراين بايد و مي توان به عنوان يک راه حل، براي رفع مشکلات بشريت مورد استفاده قرار گيرد.

از طريق مسجد مي توان امور مسلمانان را مورد بررسي قرارداد، فعاليتهاي بشري اخلاق اسلامي و ارزش ها را ترويج نمود در ايدئولوژي اسلام ، مسجد به عنوان کانون مشترک عبادي- سياسي پايه گذاري شده است و بيشتر اُمراو فرمانروايان کشورهاي اسلامي که خود را خليفه ا... هم مي دانستندو برآن بودند که کاخ هاي سلطنتي ودارالاماره را نزديک مسجد اصلي شهر بنا کنند تا با تظاهر به دين و اسلام به نحوي برفعاليتهاي مسجد نظارت داشته باشند. در شهرهاي ايران از جمله اصفهان، تهران، قزوين و مشهد نيز مساجد جامع و مهم به گونه اي با ارگ (دارالاماره، يا دارالحکومه) ارتباط مستقيم و يا نزديک داشته اند. (سعيدي رضواني:1367، ص 67)

پيامبر گرامي اسلام(ص) در مسجد النبي که خود از ابتداي بناي آن تا واپسين لحظات عمر شريفشان در آن حضور داشتند، به اقامه جمعه و جماعت پرداختند. در زمان حيات ايشان در شهر مدينه و نواحي اطراف آن 9 مسجد بود که در آن مسجد با اذان بلال موذن پيامبر (ص) اقامه نماز مي شد. افراد هر قبيله بنابر گفته سمهودي در مسجد خويش نمازهاي پنج گانه را برگزار مي کردند، و فقط براي اداي نماز جمعه به مسجد پيامبر (ص) مي آمدند.

هنگامي که پيامبر اکرم (ص) ، عاملان و فرماندراني را به بلاد اسلامي مي فرستادند، تا امور اجتماعي شهر را اداره کنند، معمولا ايشان امامت نماز مسلمانان آن نقاط را نيز بر عهده مي گرفتند. چنان که عتاب بن اسيد که به عنوان فرماندار مکه پس از فتح اين شهر از سوي رسول خدا (ص) منصوب گرديد، پيشوايي مردم مکه را نيز در جمعه و جماعات بر عهده داشت.( غضنفري: 1384،اینترنت)

پيامبراکرم (ص) پس از هجرت به مدينه به منظور تشکيل جامعه اسلامي و استقرار نظام اعتقادي واجتماعي اسلام، رسماً دولت اسلامي را دراين شهر بنياد نهاد؛ طبيعي است ايجاد چنين دولتي، پرداختن به امور نوين و بنيانگذاري مؤسسات و طرح مسائلي جديد را ضروري مي نمود، که ازجمله آنها تأسيس نهادي اجتماعي براي تجمع نيروها ومرکزي براي رسيدگي به مسائل مردمي و تبيين سياست اسلام بود.

براين اساس، پيامبراکرم (ص)، مسجد را به عنوان نخستين پايگاه ومجمع مسلمانان براي پرداختن به چنين اموري برگزيد. به دستورآن حضرت، زميني خريداري و بناي مسجد آغاز شد؛ رسول خدا (ص) همراه با مهاجران و انصار با حرکتي بنيادين و اجتماعي به کار ساختن مسجد پرداختند و براثر کوشش و اهتمام ايشان، ساختمان مسجد در مدتي کوتاه به اتمام رسيد. اين سجد، ساده و بي پيرايه و بسيار ابتدايي بود، زمينش از ريگ، ديوارهايش ازخشت، منبرش از چوب و سقفش از شاخ و برگ درختان، اما چون جايگاه عبادت و نيايش رسول خدا ومؤمنين راستين بودفضایش اکنده ازمعنویت، خلوص، ایمان وعشق به پروردگار بود. (رضايي: 1382ص73)

واژه مسجد

مسجد در لغت اسم مکان از ماده"سجد، یسجد" به معنای جایگاه سجده ومحل عبادت است.

در تعریف لغوی مسجد امده است:

"المسجد موضع ا لصلاه اعتبارا بالسجود"(راغب اصفهانی:    1404ه ق ص271) که مسجد جایگاه نماز است به اعتبار سجده.

 مسجد که مظهر بندگی خداوند می باشد در میان تمامی عبادتها از منزلت ویژه ای برخوردار است و به همین دلیل محل سجده و نمازرا مسجد می نامند . در اسلام از مسجد به عنوان بیت الله و خانه خدا نیز یاد می شود .

و بعضي گفته اند از آنجا که سجود، شريف ترين و مهم ترين ارکان نماز است و درآن بيش از ديگر افعال نماز انسان را به خداوند نزديک مي کند. مسجد بيانگر مکاني است که کمال خضوع را درانسان ايجاد مي کند و مسجد ظهور عملي (خضوع وتسليم است.) ( هاشمي نجف آبادي: 1373 شماره 20426)

درقرآن کريم کلمه مسجد مجموعا 28 مرتبه ذکر شده است. ازکل آياتي که کلمه مسجد در آنها بکاررفته، کلمه مسجد در پانزده مورد، با پسوند« الحرام» (مسجد الحرام) و پنج مرتبه به تنهايي آمده است. يک مورد نيز مسجد با پسوند« الاقصاء» (مسجد الاقصي)، و يک مرتبه، مسجد با پسوند« ضرار» (مسجد ضرار) آمده و در شش مورد کلمه مسجد بصورت جمع (مساجد) وارد شده است.

مسجد در آيات قران

در اينجا اهميت و جايگاه مسجد را از ديدگاه آيات بررسي مي کنيم .

آيه18 سوره جن :" ان المساجد لله فلاتدعوا مع الله احداً"

مساجد از آن خداست پس هيچ کس را همراه با خدا نخوانيد.

همان گونه که از معناي مسجد چنين استنباط مي شود که مسجد عبادتگاه خاص مسلمانان است و خداوند بايد با خلوص نيت و به دور از هر وابستگي به غير خوانده شود و سرلوحه کار مسجد عبوديت و بندگی است .

وبا توجه به «المساجد لله» خداوند تبارک و تعالي به جهت اهميت و فضيلت مساجد بر ديگر مکانها. مساجد را به خود نسبت داده و از آن خويش دانسته و اين حکايت از قداست مسجد مي کند بنابراين مالک مسجدخداست و هر که به مسجد رود ميهمان خداست .(مکارم شیرازی:1381،ج25 ص124)

آيه 29 سوره اعراف:

 «و اقيموا و جوهکم عند کل مسجد وادعوه مخلصين له الدين کما بدا کم تعودون» توجه خود را هنگام عبادت و در هر مسجدي به سوي او کنيد دين خود را براي او خالص کنيد همچنانکه در آغاز شما را آفريد بار ديگر در رستاخيز باز مي گرديد .

مساجد پايگاه توحيدند و در آنها فقط خداوند بايد پرستش شود «وادعوه مخلصين له الدين»
تاکید بر اخلاص روح هر عبادتی در اسلام است.

آيه 114سوره بقره :

"ومن اظلم ممن منع مساجد الله ان يذکر فيها اسمه وسعي في خرابها اولئک ما کان لهم ان يدخلوها الا خائفين لهم في الدنيا خزي و لهم في الاخره عذاب عظيم"

و کيست ستمکارتر از آنکه مردم را درمساجداز ذکر نام خدا باز دارد ودر خرابي آن بکو شد و چنين گروهي در مساجد مسلمانان در نيايند جز آنکه برخود از اعمال زشت خويش ترسان باشند. اين گروه را در دنيا ذلت و خواري نصيب است ودر آخرت غذابي بسيار سخت.

در جمله «ان يذکر فيها اسمه» استفاده مي شود که مساجد محل عبادت و ستايش الهي است و هر کاري غير از عبادت در مسجد انجام گيرد لغو و بيهوده است.. (تقدسی نیا:1380 ص15)

آيه 31سوره اعراف :" يا بني آدم خذوا زينتکم عند کل مسجد"

اي فرزندان آدم زينت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود برداريد.

روايت شده که امام حسن (ع) وقتي به نماز بر مي خاست بهترين لباسهاي خود را مي وشيد علت را جويا شدند حضرت فرمود:خدا زيباست و زيبايي را دوست دارد من براي خدايم خود را آراسته مي کنم چون او مي گويد زينت خود را نزد هر نمازي به تن کنيد و من دوست دارم که بهترين لباسم را بپوشم.(طباطبایی1362: ج8 ص114)

پس در هنگام رفتن به مسجد بايد خود را آراست و بهترين لباس را پوشيد و عطر و بوي نيز استعمال نمود.

آيه 108سوره توبه :

"المسجد اسس علي التقوي من اول يوم ان تقوم فيه فرجال يحبون ان يتطهروا والله يحب المطهرين"

آن مسجدي که از روز نخست بر پايه تقوا بنا شد، شايسته است که در آن به عبادت بايستي. در آن مرداني هستند که دوست مي دارند پاکيزه باشند و خداوند پاکيزگان را دوست دارد.

شان نزول و منظور اين آيه مسجد قباست که رسول اکرم در مسير مکه به مدينه در قريه اي بنام قبا بنا کرد بنابراين مسجد قبا اولين مسجدي  است که توسط پيامبر اکرم(ص) در مدينه بنا شد.در اين آيه هدف از بناي مسجد را پايه گذاري براساس تقوي بيان نموده است و ويژگي هاي اهل مسجد را نيز بيان نموده و فرموده اهل مسجد بايد کسي باشد که پايبند به تمامي شئونات اسلامي و ديني خود باشد و در ميان مردم به راستي و درستي مشهور گردد مردان مسجد مرداني هستند که مظهر طهارت و پاکي قداست روح و انسان هايي صالح و شايسته باشند اهل مسجد علاوه بر اين که ايمان به خدا و روز جزا داشته باشند بايد اشخاصي متعهد موحد والهي باشند خداوند نيز در توصيف مردان مسجد مي فرمايد« آنان مرداني هستند که پاکيزگي معنوي و مادي را دوست دارند و خداوند هم پاکيزگان را دوست دارد.(مکارم شیرازی:1381ج1،ص315)

در این ایه پاک وطاهر شدن یا برپا داشتن نماز در مسجد مرتبط است.

مسجد در روايات

روايات زيادي درمورد مسجد وجوددارد که بيانگر اهميت و فضيلت مسجد. تعمير و آباد نمودن مسجد. ساختن مسجد. رفتن به مسجد. بهداشت مسجد. همسايگي مسجد ونشستن در مسجد و آداب مراقبت از مسجد و ..... مي باشد

که درابتدا به ذکر چند حديث از پيامبر اکرم می پردازیم.

 قال رسول الله «صلي الله عليه و آله»:" خير البقاع المساجد"

بهترين مکانها مساجدند

قال رسول الله (ص): "المساجد بيوت المتقين "-مساجد خانه هاي متقين و پرهيزکاران است

قال رسول الله (ص):" رياض الجنه المساجد"

مسجدها باغها و بستانهاي بهشتي اند (تقدسی نیا:1380 ص78-82)

حضرت رسول (ص) مي فرمايد خداي متعال در حديث قدسي معراج به من فرمود:

قال رسول الله (ص):" من مشي الي مسجد من مساجد الله فله بکل خطوه خطاها حتي يرجع الي منزله عشر حسنات و محي عند عشر سيئات و رفع له عشر درجات"

کسي که به سوي يکي از مساجد پياده حرکت کند خداوند درمقابل هر گامي که برمي دارد به او ده حسنه پاداش مي دهد و ده بدي را از او دور کرده و وي را ده درجه بالا مي برد (موظف رستمی :1382 ص149)

قال علي «عليه السلام» :"الجلسه في الجامع خير لي من الجلسه في الجنه فان الجنه فيها رضي نفسي و الجامع فيه رضي ربي"( عاملی:1412 ج 4 ص 1037)

نشستن در مسجد براي من بهتر از نشستن در بهشت است. زيرا در بهشت خود را خشنود مي سازم و در مسجد
 پروردگارم را.

قال الحسن بن علي « عليه السلام»:

"من ادام الا ختلاف الي المسجد اصاب احدي ثمان: ايه محکمه و اخا مستفادا و علما مستطرفا و رحمه منتظره و کلمه قوله علي الهدي او توده عن ردي و ترک الذنوب حياء او خشيه" (ری شهری:1379، ج5 ص2397)

کسي که همواره به مسجد (براي اقامه نماز و غيره) رفت و آمد کند يکي از اين هشت فايده به او برسد:
1- استفاده ازآيه روشني از قرآن 2- يافتن رفيق نيک 3- فراگيري علم تازه 4- برخورداري از رحمتي که در انتظارش بود 5- شنيدن سخني که راهنماي او باشد 6- از انحراف در امان باشد 7- موجب ترک گناه از روي حيا شود 8- موجب ترک گناه بر اثر ترس گردد (موظف رستمی:1382 ج اول ص164)

حريم مسجد

قال علي (ع): "حريم المسجد اربعون ذراعا و الجوار اربعون دارا من اربعه جوانبها"

 حريم ومحدوده مسجد چهل ذراع است و همسايه آن از چهار جهت چهل خانوار است (موظف رستمی :1382ص97)

قال علي (ع): "لاصلاه لجار المسجد الا في المسجد الا ان يکون به عذر اوبه عله فقيل و من جار المسجد يا اميرالمومنين؟ قال من سمع النداء"

نماز همسايه مسجد (چنانچه عذر يا بيماري نداشته باشد) بجز در مسجد مقبول نيست از آنحضرت سوال شد همسايه مسجد چه کسي است: فرمود کسي که صداي اذان را بشنود (ری شهری:1379، ج5 ص2395)

شکايت مسجد

قال الصادق عليه السلام: ثلاثه يشکون الي الله عزوجل:" مسجد خراب لا يصلي فيه اهله و عالم بين جهال و مصحف معلق قد دفع عليه غبار لا يقرء قيه"

سه چيز در قيامت به سوي خداوند متعال شکايت مي برند:1- مسجد خدا که اهل آن در آن نماز برگزار نکنند 2- عالم ميان جهال (که مردم از علم آن استفاده نکنند) 3- قرآن که غبار گرفته باشد و کسي آن را نخواند (مجلسی،1360: ج80 ص385)

ساختن مساجد

قال رسول الله (ص):" من بني مسجدا ليذکر الله فيه بني له بيت في الجنه"

کسي که مسجدي را به اين انگيزه که ياد خدا در آن شود بنا نهد خانه اي در بهشت براي او ساخته مي شود .

  قال رسول الله:" ابنو المساجد و اجعلوها جما"

مساجد را صاف و بدون کنگره بسازيد .

قال رسول الله (ص):" انّ عمّار ببوت الله هم اهل الله عزو جل"

آباد کنندگان خانه هاي خدا خانواده الهي هستند

قال رسول الله (ص): "اذا رايتم الرجل يعتاد المساجد فاشهذواله بالايمان لان الله يقول « انما يعمر مساجد الله من آمن بالله»

اگر ديديد شخصي مرتب به مسجد رفت و آمد مي کند به ايمان وي شهادت دهيد زيرا خداوند متعال مي فرمايد تنها کساني مساجد خدا را آباد مي کنند که به خداوند ايمان داشته باشند

قال علي (ع):" لايستوي من يعمر المساجد،يداب فيه قائماً و قاعداًومن يوي عن الغبار حائراً

آنان که مساجد خدا را تعمير مي کنند و پيوسته در حال فعاليت و نشست و برخاست هستند با کساني که خود را از خاک وغبار کنار مي کشند يکسان نيستند.( موظف رستمی،1382: ج 1 ص178و182)

كاركردهاي مساجد

سر توماس ارنولد مي نويسد:« مسجد تنها يک عبادتگاه نبوده، بلکه مرکزي براي حيات سياسي- اجتماعي بوده است.پيامبر(صلي الله) سفيران را در مسجد به حضور مي پذيرفت، شؤون دولت را از مسجد اداره مي کرد و براي مردم در امور سياسي و ديني از فراز منبر پيام مي فرستاد.سوگمندانه بايد اعتراف کرد که انديشه باطل تفکيک دين از سياست تصوير واهي جدايي عبادت و بندگي خدا از مسائل معمولي زندگي سرآغاز دوره انحطاط در محيط هاي کشورهاي اسلامي بلکه در سطح جهاني به شمار مي رود زيرا در عين حال که مستکبران و جهانخواران عملا در همه مسائل وشؤون حيات مردم جهان مداخله مي کنند و در عملکرد ايشان تمام مسائل به يکديگر مربوط است لکن براي ديگران و به خصوص پيروان صديق پيامبران و بالاخص براي مسلمانان جهان چنين حقي را نمي شناسند و در نتيجه آشفتگي فرهنگي و هرج و مرج عملي شگفت آوري در دنيا ايجادکرده ا ند (رضايي،1382:ص131)

پيامبر اکرم وقتي به مدينه مشرف شد اولين کاري که انجام داد مسجد ساخت و مسلمانان را دعوت کرد که در مسجد جمع شوند و علت اينکه در تاريخ اسلام احزاب شکل نگرفته به جهت نقش محوري مساجد بوده که همه نيازهاي جامعه اسلامي را پوشش مي داد.

 حرکت ها عليه ظالمين و طاغوت ها از مساجد شروع مي شد و نيازي نبود کسي بيايد حزب وتشکيلا تي تشکيل بدهد . حرکتهاي اجتما عي از مساجد شروع مي شد . گرچه مسجد مکان است ولي در حقيقت يک تشکل است که حرکتهاي سياسي ، فکري و...هسته اصلي اش در مساجد تشکيل مي شد . در طول تاريخ بسيج مردم در مقابل دشمنان خدا از مساجد بوده است پايگاه جهاد دعوت به جهاد اعزام به جهاد از مساجد بوده، نقطه مقابلش وقتي دشمنان اديان به ملتي هجوم مي اوردند يکي از اهداف مهم و کليد يشان معابد ومساجد بود که تخريب ميکردند. ((و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بيع و صلوات و مساجد يذکر فيها اسم الله)) (حج، ایه40)

و اگر خداوند بعضي از مردم را وسيله اي بعض ديگر دفع نکند ، ديرها و صومعه ها و معابد يهودي و نصاري ومساجد که نام خدا در آن بسيار برده مي شود ويران مي گردد(نوري ها،1383 :12)

از اواخر دهه ي دوم هجري قمري وبا افزايش چشمگير دامنه ي فتوحات مسلمانان مرزهاي اسلام از سوي شرق و غرب گسترش يافت و جمع کثيري به آيين اسلام گرويدند که در نژاد و زبان با اعراب مسلمان مغايرت داشتند. از اين زمان، آموزش زبان عربي براي درک معاني قرآن و تعاليم اسلام در سرزمين هاي فتح شده آغاز شد و آن دسته از اصحاب پيامبر و تابعان ايشان که دعوت به اسلام و تعليم مباني دين را بر حضور در صحنه هاي نبرد ترجيح مي دادند، در مساجد نوبنياد به آموزش پرداختند. اين مساجد ابتدا در شهرهاي کوفه، بصره،  حيره و مدائن بنيان شد و به دستور خليفه ي دوم،  برخي از صحابه ي رسول الله (صلي الله) مأمور اقامه ي نماز و آموزش قرآن و مسائل دين شدند.

«عبدالله بن عباس» يکي از اين اصحاب بود که در حياط خانه کعبه مي نشست و مردم وي را در ميان مي گرفتند و در تفسير آيات قرآني مسائلي را از وي مي پرسيدند و مسلمانان از نقاط دور دست اسلام آهنگ وي مي کردند و از وي در باب حلال و حرام(دين خود) پرسش مي کردند.(مغنیه:1359،ص55)

کارکرد عبادی

مسجد بهترین مکان برای نیایش واظهار عبودیت است.

عبادت، به معناى اظهار ذلّت، عالى ترين نوع تذلّل و كرنش در برابر خداوند است. در اهميّت آن، همين بس كه آفرينش هستى و بعثت پيامبران (عالم تكوين و تشريع) براى عبادت است. (قرائتی،1374:ص45)

 خداوند مىفرمايد: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالاِْنسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ(56 سوره ذاریات)

هدف آفرينش هستى و جن و انس، عبادت خداوند است.

کارکرد آموزشي

در اهميت علم و آگاهي همين بس که يکي از اهداف بعثت پيامبر  تعليم و تعلم بوده است.

مسجد علاوه بر محل نيايش، ذکر، وعظ و خطابه و تجمع مؤمنان در ساعاتي خاص، از آغاز؛ محل ابلاغ احکام، دستورها و آموزه هاي ديني و کاربرد آنها در زندگي روزمره بوده است؛ مسلمانان هيچ گاه نافي تلاش عقلي براي فهم تجربه و باورهاي ديني نبوده اند، از اين رو مبناي آموزش و پرورش ديني را منکر نبودند بلکه تلاش مي کردند که با کمک عقل با يکديگر و پيروان ديگر اديان ارتباط برقرار کنند.

آموزش اسلامي با دعوت پيامبر نخستين مربي و معلم مسلمانان و از مسجد که در واقع اين پايگاه تعليماتي بود آغاز شد؛

مسجد مدينه و ديگر مساجد اين شهر به روزگار پيامبر(صلي الله) رسما به صورت مراکز تعليم و تعلم قرآن و بحث و بررسي مسائل ديني درآمد. مکحول گفته است:

مسلمانان پس از اداي فرايض ديني يا در فرصت هاي ديگر،در حلقه هاي علمي که از سوي بعضي ازبزرگان صحابه همچون امام علي   و ديگران تشکيل مي شد، با شور و شوقي فراوان شرکت مي جستند و به فراگيري قرآن و فقه اسلامي مي پرداختند؛گاه رسول خدا   خود نيز به منظور تشويق اصحاب در اين حلقه ها و نشست هاي علمي حضور مي يافت و با اين کار مقام دانش و دانشمندان را ارج مي نهاد.

         شلبی در کتاب تاریخ آموزش در اسلام می نویسد: آموزش اسلامی اعم از ابتدایی و پیشرفته نخست

 از مساجد آغاز شد . هر مسجد کتابخانه ای داشت که کتابهای مورد نیاز در آن گردآوری شده بود. (شلبی، 1387،ص۳۳)

تا پيش از شکل گيري مؤسسات و مراکز تحقيقاتي ديني در دنياي جديد که عمدتا به دانشگاه ها و مراکز ديني وابسته اند، کار تحقيق و مطالعه در خصوص باورها، رفتارها و متون ديني، در مساجد انجام مي شد. پايه ي اين مطالعات و مباحث، گفتگوها و مناظراتي بودکه عمدتا در مسجد صورت مي گرفت.(رضايي،1382 ص78)

وقتي از مدارس کهن کشورهاي اسلامي سخن به ميان مي رود« مساجد» را مورد توجه قرار مي دهند. بايد در نظر داشت که پس از ايجاد و توسعه ي مدارس، مساجد نيزمانند گذشته جنبه ي تربيتي و تعليمي خود را حفظ کردند. در قرن هشتم يعني دوره اي که سه چهارم قرن از ايجاد مدارس کامل مي گذشت ابن بطوطه جهانگرد مشهور، وقتي به شيراز رسيد در مسجد جامع اين شهر در درس حديث و پيش از آن در بغداد در مسجد جامع آن در حلقه ي تدريس حضور يافت . از اين رو مدرسه را گاه مسجد و يا بالعکس مسجد را گاه مدرسه نيز مي ناميدند. و اين اشتراک اسامي و خلط آن با يکديگر در تمام اعصار اسلامي معمول بود.

در کتب تاريخ و رجال که ايرانيان دوره  اسلامي نوشته اند بارها به مساجدي اشاره مي کنند که محل تعليم علوم ديني و عربي بود. ابن فقيه در سيستان و بلخ و هرات مساجد زيادي را نام مي برد که در آن ها فقيهان براي تعليم حاضر مي شدند.

.درجریان مبارزات مردم در انقلاب اسلامی، نقش مسجد تا حدودی دوباره احيا شد و به عنوان يک کانون با نقش هاي متفاوت از قبيل آموزشي و تربيتي، داوري، ارتباطي، سياسي، رزمي و تعاون اجتماعي درآمد..

کارکرد سياسي

پيامبر(صلي الله) پس از بنيان گذاري نظام نوين اسلامي در مدينه به منظور مداخله مسلمانان در شيوه حکومت و آگاه ساختن آنان با اهداف سياسي اسلام، مسجد را که مرکزي عمومي و محل تجمع مسلمانان براي اداي فرايض ديني بود،به عنوان پايگاه حکومت و نهاد سياسي اسلام برگزيد. از آن پس، تجسم عيني همبستگي دين و سياست در اسلام به بهترين وجه در مسجد متجلي گرديد.

فرستادگان قبايل و سران اقوام آن روز که گاه براي يرخي از مذاکرات با پيامبر(صلي الله) به مدينه مي آمدند، در مسجد ، با آن حضرت ديدار مي کردند. (رضايي:1382، ص82)

 جريان ملاقات آن حضرت با نمايندگان قبيله ثقيف در مسجد مدينه از جمله رويدادهاي مهم عصر مدني است

پايگاه تبليغاتي

 بي شک انگيزه و هدف اصلي از هجرت پيامبر(صلي الله) به مدينه، به گونه اي که تاريخ گواهي مي دهد، يافتن محيطي مناسب و آرام و دست يابي به وسايل و امکانات لازم براي تبليغ و گستردن آيين اسلام بود؛ بر اين اساس، پس از استقرار رسول خدا (صلي الله)  در مدينه، مسجد که تنها مرکز عمومي و کانون ارتباط جمعي در جامعه نوخاسته ي اسلامي به شمار مي رفت، به عنوان پايگاه اساسي کل فعاليت هاي تبليغاتي مسلمانان، مورد استفاده قرار گرفت.

بدين سان بر اثر کوشش هاي تبليغي مسلمانان در مسجد پيامبر(صلي الله)، زمينه هاي مناسبي براي پذيرش اسلام و ديگر افراد به وجود آمد، به طوري که هر گاه نماينده اي از سوي يکي از قبايل و اقوام براي کسب اطلاع از آيين جديد به مسجد مي آمد، بي درنگ اسلام را پذيرا مي شد و به آن گردن مي نهاد.

همچنين، مسجد پيامبر (صلي الله) درمدينه، دانشگاه بزرگ تبليغي را مي مانست که در آن رسول خدا    در پرتو افاضات آموزنده ي خويش به تربيت مبلغان ورزيده اي همت گماشت و آنان را پس از آگاهي از قرآن و فقه اسلامي، به نقاط مختلف جزيرة العرب اعزام کرد تا در پرتو هدايت و تعليم، مردم آن بلاد را از ظلمت جهل و شرک برهانند و به آغوش اسلام فرا خوانند؛ چنانکه تاريخ گوياي آن است، بر اثر فعاليت هاي تبليغي اين گروه از دانش آموختگان مکتب وحي و مدرسه رسالت بود که نه تنها اسلام در سراسر جزيرة العرب راه يافت، بلکه در فاصله ي کوتاهي پس از رحلت رسول خدا (صلي الله) اين آيين آسماني بخش گسترده اي از جهان آن روزگار را فرا گرفت، در نتيجه ي اين فتح فرهنگي و ايدئولوژيکي بود که مسجدها، منبرها، مجالس درس فقه، حديث ادبيات کلام تفسير اخلاق و ديگر دانش هاي اسلامي در سرتاسر سرزمين هاي قلمرو اسلام نمودار شد.

بدين گونه، بر اثر موج علمي و فرهنگي که اين مبلغان در نخستين سده هاي اسلامي در اين نقاط ايجاد کرده بودند، مسجدها در تمام شهرهاي بزرگ و حتي روستاها به صورت کانون هاي دانش و نشر فرهنگ و تمدن اسلامي درآمد. (رضایی:1382،ص87)

اهميت اين مرکز، به ويژه در زمان صدر اسلام که از جهت اطلاع رساني فاقد رسانه هاي گروهي بود اهميت بسياري داشت زيرا در همين اجتماعات رهبران ديني فرصت را غنيمت مي شمرند و به مناسبت هاي گوناگون راهنمايي هاي لازم به اطلاع عموم مي رسد.

هم اکنون نيز در بسياري از کشورهاي اسلامي مساجد از جهت پخش خبرهاي مربوط به جنبش هاي مردم و نهضت اسلامي نقش چشمگيري دارند .

جايگاه مسجد در تعاون اسلامي

در زمان حضرت رسول اکرم (ص) نيازهاي فردي و اجتماعي از قبيل به دست اوردن کسب و کار يا ازدواج و غيره در مسجد حل و فصل مي شد .در طول قرن ها از اين مکان به عنوان خزانه و صندوق اصلي بيت المال مسلمين استفاده مي شد و حتي زماني که پايگاه اداري مسجد منفک و به دارلاماره منتقل شد باز هم صندوق بيت المال در يکي از زواياي مسجد نگهداري مي شد .نقش تعاوني و اجتماعي مساجد در ايران بعد پيروزي انقلاب اسلامي بسيار فعال بوده است . وجود صندوق هاي قرض الحسنه ، جمعيت هاي خدمت و رسيدگي به مستمندان و بيماران ، جمعيت هاي حمايت از معلولين ،گروه هاي تهيه جهيزيه ، صندوق هاي کمک به امر ازدواج ، وغیره

واز انجا که مهمترین کارکرد عبادی مسجد نماز جماعت می باشد به بررسی ان می پردازیم.

نماز جماعت از نظر روايات

نماز جماعت در اسلام از عظمت فوق تصور برخورداراست.

پيامبر اکرم (ص) مي فرمايند:

آگاه باشيد، هر کس که به طرف مسجد براي اقامه نماز جماعت حرکت کند، به هر قدمي هفتاد هزار حسنه و ثواب براي او نوشته شود و هفتاد هزار گناه و سيئه از او محو و نابود گردد و به همين مقدار، درجات وي بالا مي رود و اگر در همين حال بميرد، خداوند متعال هفتاد هزار فرشته بر او بگمارد که او را در قبرش ديدار نمايندو در تنهايي مونس او باشند و براي او استغفار مي نمايند تا بر انگيخته شود. ( طبرسی، (1390 ه ق)، ج 2 ص 375)

و نيز ايشان در مورد برتري نماز جماعت برفرادي چنين مي فرمايند:

اگر يک نفر به امام جماعت اقتدا کند، هر رکعت از اين نماز پاداش يکصد و پنجاه نماز دارد. اگر دو نفر اقتدا کنند، هر رکعت نماز آنان، پاداش ششصد نماز دارد و هر چه تعداد شرکت کنندگان بيشتر شوند، ثواب نماز آنها هم بيشتر مي شود و اگر شرکت کنندگان در نماز جماعت از ده نفر تجاوز کنند، اگر همه آسمانهاي هفتگانه صفحه کاغذ، همه درياهاي زمين، مرکب، همه درختها قلم و همه جن و انس و فرشتگان نويسنده شوند، توانايي اينکه ثواب يک رکعت چنين نماز جماعتي را محاسبه کنند، نخواهند داشت. (نوری،1415: ج1ص487)

البته راز اين همه ثواب و پاداش- که از جانب خداوند کريم و مهربان و توانا و بنده دوست عطا مي شود- اين است که پروردگار عالم، عبادت دسته جمعي همراه با وحدت و اخوّت و صميميت را بسيار دوست مي دارد و بدين جهت اين همه اجر و ثواب منظور مي نمايد.

سفارش به نماز جماعت در قرآن کريم.

واقيموا الصلوه و اتواالزکوه وارکعوا مع الراکعين. (بقره آيه 43)

نماز بپا داريد و زکوه بدهيد و با رکوع کنندگان رکوع کنيد.

اين آيه شريفه، اهميت شرکت در نماز جماعت را بخوبي روشن مي سازد و دليل قرآني اقامه نمازهاي يومّيه به جماعت است.و نيز اين آيه بدان معني است که خودتان تنها نماز خوان نباشيد، بلکه چنان کنيد که آئين نماز در جامعه انساني بر پا شود و مردم با عشق و علاقه به سوي آن بيايند. بعضي از مفسران گفته اند: «اقيموا» اشاره به اين است که نماز شما تنها اذکارو اوراد نباشد بلکه بطور کامل بپا داريد که مهمترين رکن آن توجّه قلبي و حضور دل در پيشگاه خدا و تاثير نماز در روح و جان آدمي است. (مکارم شیرازی،1381: ج1)

افامه نماز به همراه  زکاه نشاتدهنده لزوم توجه نماز گزاران به وضعیت اقتصادی مومنان نماز گزار است.

نتیجه:

با توجه به مباحث فوق در می یابیم که متاسفانه انگونه که باید به مسجد وحضور در انها بهای لازم داده نشده وازکارکردهای متعدد ان بیشتر به کارکرد عبادی ان توجه وسایر کارکردها به تدریج در طول زمان حذف شده است.

منابع :

قرآن کریم

اصفهانی،راغب(    1404ه ق )مفردات الفاظ القران،انتشارات دارالکتب علمیه

تقدسی نیا ، خسرو ( 1380) : مسجد در آئینه قرآن و روایات ، قم ، انتشارات ائمه

رضایی ، علی ( 1382 ) : جایگاه مساجد در فرهنگ اسلامی ، موسسه فرهنگی ثقلین

ری شهری ، محمد ( 1379) : میزان الحکمه ، نشر دار الحدیث

سعیدی رضوانی،عباس، (   1367  )بینش اسلامی وپدیده های جغرافیایی،استان قدس

شلبی، احمد(   1387 )تاریخ اموزش در اسلام،نشر معاصر

طباطبائی ، سید محمد حسین . ( 1362 ) : تفسیر المیزان ، انتشارات اسلامی

طبرسی ، حسن بن فضل( 1390 ه ق  ) : مکارم الاخلاق ، ج2 چاپ بیروت

عاملی ، محمد بن حسن   ، ( 1412 ه ق ) : وسایل الشیعه، ج 15 ، موسسه آل بیت

قرائتی،  محسن،(74 13  ):  پرتوی از اسرار نماز،فرهنگ وارشاد اسلامی

مجلسی ( علامه ) ، محمد باقر ، ( 1360 ) :  بحار الانوار ، تهران ، نشر کتابچی

مغنیه،عبدالرحیم(1372):تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی،دانشگاه تهران

مکارم شیرازی ، ناصر . (1381 ) : تفسیر نمونه ,انتشارات دارالکتب اسلامیه

موظف رستمی ، محمد علی ، ( 1382 ) : آئین مسجد ، جلد اول ، نشر موسسه سهیل پویش

محمدی ری شهری ، محمد ( 1379) : میزان الحکمه ، نشر دار الحدیث

نوری ( علامه ) ، حسین ، . ( 1415 ) : مستدرک الوسایل ، موسسه آل البیت 

نوری ها،علی رضا(1383):چگونه مسجدها را از غربت در اوریم،نشر نسیم حیات

مقالات:

باقی،عماد الدین(1367)مسجد ودفاع مقدس،ستاد عالی کانونهای فرهنگی هنری- مساجدتهران ،انتشارات بهمن

دوراندیش،فاطمه(1383):مقالات همایش نهضت تولید علم،جنبش نرم افزاری وازاد اندیشی دانشگاه ازاد اسلامی واحد نجف اباد در تاریخ 20/7/1383

غضنفری ، سید محمد ( 1384 )." نماز جمعه تجدید میثاق با ولایت" در سایت www.persiantel.com  در تاریخ23/8/2006

هاشمی نجف ابادی،سید رضا"جایگاه مسجد در فرهنگ ارتباطات"روزنامه اطلاعات 16 اسفند 1373 شماره 20426